Sezam większości kojarzy się głównie z chałwą i sezamkami – niekoniecznie z „zdrową szafką”. Te małe, białe (albo czarne) ziarenka często są pomijane w diecie, a gdy już lądują w kuchni, nie zawsze w formie, która ma sens dla organizmu.
Żeby właściwości sezamu mogły zadziałać, ziarna powinny być spożywane zmielone, podprażone, namoczone albo w formie oleju tłoczonego na zimno. Spożycie całych, suchych ziarenek niemal nic nie daje: sezam przechodzi przez układ trawienny w niezmienionej formie.
Sezamie, otwórz się – skąd powiedzenie
Otwarcie torebki owocowej sezamu następuje samoczynnie w momencie pełnej dojrzałości. Stąd powiedzenie „Sezamie, otwórz się” – wzięło się właśnie z formy dojrzewania tej rośliny.
Sezam to prawdopodobnie jedna z najstarszych przypraw i roślin oleistych znanych ludzkości. Ma aromatyczny, lekko orzechowy smak. Najpopularniejszy jest biały, ale są też odmiany czarne i brązowe:
- biały – najwięcej żelaza; dostępny głównie łuszczony,
- brązowy i czarny – zwykle w łuskach;
- czarny – najbardziej aromatyczny i zawiera ok. 60% więcej wapnia niż biała odmiana.
Co jest w ziarnie
Każdy sezam to skarbnica:
- witamin: E, A, B6, kwas foliowy, niacyna, ryboflawina, tiamina,
- minerałów: wapń, fosfor, potas, magnez, sód, żelazo, cynk,
- kwasów tłuszczowych: nasyconych, jednonienasyconych i wielonienasyconych.
Sezam słynie z dużej ilości wapnia – w przeliczeniu bywa porównywany korzystnie z mlekiem krowim. Przewaga: pochodzenie roślinne, więc lepiej wpisuje się w dietę wegan, osób z nietolerancjami i wielu seniorów.
Jak wykorzystać sezam w kuchni
- koktajle – w blenderze wysokoobrotowym ziarna zostaną dokładnie zmielone i uwolnią wartości,
- pasty i dipy – popularna na Bliskim Wschodzie tahini,
- olej sezamowy tłoczony na zimno – do sałatek i dań (nie zawsze na bardzo mocne smażenie – zależy od typu oleju),
- dodatek do pieczywa, ciastek, deserów, sałatek, obiadów – ważne, by nie dodawać wyłącznie całych, „twardych” ziarenek bez zmielenia/prażenia,
- sól sezamowa (gomasio) – zdrowy zamiennik soli z Japonii.
Przepis na gomasio
- 20 łyżeczek sezamu
- 2 łyżeczki soli morskiej lub kamiennej
Praż na patelni bez tłuszczu, aż sezam zaruemi i pachnie orzechowo. Zmiel lub rozgnieć. Przechowuj w szczelnym słoiku. Posypuj warzywa, ryż, sałatki zamiast samej soli.
Właściwości zdrowotne – od kości po jamy ustne
Sezam dba o wnętrze organizmu i o wygląd zewnętrzny. Spożywany lub stosowany zewnętrznie (maski, kremy, wcierki) poprawia kondycję skóry i włosów. Zacznijmy od zdrowia „od środka”.
Osteoporoza
Duże ilości łatwo przyswajalnego wapnia i cynku wpływają na gęstość mineralną kości – stąd sezam w diecie wspierającej układ kostny.
Cukrzyca
Codzienne spożywanie oleju sezamowego bywa łączone ze spadkiem poziomu glukozy w osoczu u diabetyków i obniżeniem ciśnienia. Właściwości przeciwcukrzycowe są opisywane w badaniach – to wsparcie diety, nie zamiennik terapii.
Układ krążenia
Zawiera sezamol – substancję przeciwutleniającą i przeciwzapalną o działaniu przeciwmiażdżycowym; chroni serce i układ krążenia. Duża zawartość kwasu oleinowego pomaga obniżać zły cholesterol i podnosić dobry. Kwasy jednonienasycone wspierają profilaktykę udarów i choroby wieńcowej.
Układ pokarmowy
W małych ziarnkach jest sporo błonnika, który reguluje pracę jelit, ułatwia usuwanie resztek i pomaga przy zaparciach – pod warunkiem, że sezam jest przetworzony (zmielony itd.), a nie „cały na wierzchu bułki”.
Układ oddechowy
Dzięki magnezowi bywa wskazywany w profilaktyce astmy i innych chorób dróg oddechowych.
Anemia
Ze względu na żelazo – szczególnie w sezamie czarnym – warto go osobom z anemią lub niedoborami (obok diagnostyki i zaleceń lekarza).
Jama ustna
Płukanie / ssanie oleju sezamowego (oil pulling) w tradycji bywa łączone z usuwaniem kamienia i wybielaniem – więcej o tej praktyce w osobnych tekstach o terapii ssania oleju. To rytuał higieniczny, nie cud stomatologiczny.
Szerzej
Sezam bywa wymieniany przy wsparciu w profilaktyce lub łagodzeniu objawów nowotworów, RZS, chorób oczu, bólów i drętwień kończyn, przy ochronie przed szkodliwym działaniem promieniowania i alkoholu oraz przy stanach lękowych i nerwowych – zawsze w języku diety i tradycji, nie obietnic medycznych.
Pielęgnacja: olej sezamowy na skórę i włosy
Pielęgnacyjne działanie wynika z dużej zawartości przeciwutleniaczy. Właściwości antybakteryjne, przeciwwirusowe i „lecznicze” w kosmetyce domowej pomagają przy patogenach skóry: paciorkowcach, gronkowcach, grzybach.
Forma kosmetyczna to zwykle wcieranie oleju tłoczonego na zimno, który odżywia i wspomaga ukrwienie.
Cera
Nałożony na skórę oczyszcza – cząsteczki w oleju przyciągają toksyny rozpuszczalne w tłuszczach. Po takiej pielęgnacji dokładnie umyj twarz (np. mydłem). Kuracja dodaje elastyczności i jędrności, przyspiesza gojenie drobnych zadrapań i pomaga przy wypryskach.
Niemowlęta
Regularne smarowanie ciała (po konsultacji z pediatrą / przy sprawdzonej tolerancji) chroni przed patogenami i wysuszaniem; wcieranie w miejsca pod pieluszką bywa stosowane profilaktycznie przeciw odparzeniom.
Oparzenia słoneczne i UV
Olej bywa używany profilaktycznie wobec promieni UV, zmarszczek i zmian skórnych oraz po poparzeniu – by poprawić kondycję zniszczonej skóry. Nie zastępuje filtra SPF.
Włosy
Pobudza porost, odżywia, wzmacnia, dodaje blasku, ogranicza rozdwajanie. Na skórę głowy działa regenerująco: łupież, podrażnienia, drobne zmiany.
Podsumowanie
Sezam to nie tylko posypka na bułce. Żeby „zadziałał”, musi być zmielony, namoczony, prażony albo w oleju. Wybieraj odmianę świadomie (czarny = więcej wapnia), rób gomasio 20:2, tahini i olej na zimno, dbaj o kości, krążenie i skórę. Zainwestuj w zdrowie smacznie i prosto – wystarczy słoik ziaren i młynek albo dobry blender.